Göreme: Milli Park Olmaktan Çıkan Peri Bacaları Ülkesi

Milli Parklar · Kapadokya

Göreme, 33 yıl boyunca “Göreme Tarihî Milli Parkı” adıyla korundu; 2019’da bu statü kaldırıldı ve alan Kapadokya Alan Başkanlığı’na geçti. Peri bacaları ve kaya kiliseleri ise hâlâ yerinde ve hâlâ korunmaya muhtaç.

Göreme’de sabah, gökyüzü balonlarla dolmadan önce başlar. Vadilerin üstüne düşen ilk ışık tüf kayalarını önce soluk pembeye, sonra krem rengine boyar. Peri bacalarının gölgeleri yamaçlar boyunca uzar, kayaya oyulmuş pencerelerin ardında yüzyıllık kiliselerin karanlığı belirir. Birkaç dakika sonra ilk brülörün hışırtısı duyulur ve vadinin üzerinde renkli balonlar tek tek yükselmeye başlar.

Kapadokya’nın kalbi sayılan bu bölge uzun yıllar “Göreme Tarihî Milli Parkı” adıyla korundu. Bugün durum farklı: milli park statüsü 2019’da kaldırıldı ve alan, özel bir yasayla kurulan Kapadokya Alan Başkanlığı’nın yönetimine geçti. Adı resmî listeden çıksa da manzara aynı ölçüde kırılgan.

Milli parktan alan başkanlığına

Göreme Vadisi ve çevresi, 1986’da Bakanlar Kurulu kararıyla “Göreme Tarihî Milli Parkı” ilan edildi. Alan yaklaşık 9.572 hektardı; bazı kaynaklarda bu rakam 9.884 hektar olarak geçiyor. Bir yıl önce, 1985’te, bölge “Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kayalık Alanları” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmişti. Kapadokya, hem kültürel hem doğal ölçütlerle listelenen karma miras alanlarından biri. Yani UNESCO yalnızca kiliseleri değil, peri bacalarıyla biçimlenmiş doğal manzarayı da korunmaya değer bulmuştu.

Zamanla bölgede arkeolojik sit, doğal sit, kentsel sit, kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgesi ile milli park gibi birden fazla statünün üst üste binmesi, yetki karmaşasına ve kaçak yapılaşmaya zemin hazırladı. Bunun üzerine 2019’da yürürlüğe giren 7174 sayılı Kapadokya Alanı Hakkında Kanun’la Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı Kapadokya Alan Başkanlığı kuruldu. Aynı yıl çıkan bir Cumhurbaşkanı kararıyla da 1986 tarihli milli park kararı kaldırıldı.

Kısacası “Göreme Milli Parkı” bugün hukuken yok. Bölgenin UNESCO Dünya Mirası niteliği sürüyor ve alan, sit statüleriyle birlikte Kapadokya Alan Başkanlığı tarafından yönetiliyor. Ziyaretçi açısından en önemli sonuç şu: Göreme Açık Hava Müzesi gibi ören yerlerinde ve vadilerde geçerli kuralları artık milli park yönetimi değil, bu yapı belirliyor.

Peri bacaları nasıl oluştu?

Kapadokya’nın bugünkü görünümü, milyonlarca yıl önce başta Erciyes ve Hasandağı olmak üzere bölgedeki volkanlardan yayılan küllerin araziyi kalın katmanlarla örtmesiyle başladı. Küllerin sıkışmasıyla oluşan tüf, kolay aşınan, yumuşak bir kayaç. Yağmur, kar suyu, gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkları ve rüzgâr, bu katmanları binlerce yıl boyunca sabırla yonttu.

Peri bacalarının tanıdık “şapkalı” biçimi, üstte kalan daha sert bir kaya bloğunun altındaki yumuşak tüfü aşınmaya karşı korumasıyla ortaya çıkıyor. Şapka düştüğünde koni hızla aşınıyor. Bu yüzden Kapadokya’nın manzarası durağan değil; yavaş ama hiç durmadan değişiyor. Boyları birkaç metreden onlarca metreye uzanan peri bacaları özellikle Paşabağ, Çavuşin ve Göreme çevresinde yoğunlaşıyor.

Kapadokya’nın manzarası durağan değil; yavaş ama hiç durmadan değişiyor.

Kayaya oyulmuş bir yaşam

Yumuşak tüfün kolayca oyulabilmesi, insanların bu kayaları konut, ahır, depo ve ibadet yeri olarak kullanmasının yolunu açtı. 4. yüzyılda Kayseri piskoposu Basileios’un öncülüğünde bölgede münzevi keşiş yaşamı yaygınlaştı; keşişler kayalara oyulmuş hücrelere yerleşti. 9. yüzyıldan itibaren kaya kiliselerinin iç duvarları renkli resimlerle süslenmeye başladı ve sonraki yüzyıllarda vadilerde fresklerle bezeli çok sayıda kilise ve manastır oyuldu.

Aynı dönemlerde bölge halkı, Arap akınlarına karşı korunmak için yerin altında birbirine bağlı yerleşimler oluşturdu. Derinkuyu ve Kaymaklı gibi yeraltı şehirleri, aynı kaya yapısından yararlanılarak kat kat genişletildi ve tehlike anlarında sığınak olarak kullanıldı.

Bağlar, kavaklar ve güvercinler

Kapadokya, İç Anadolu’nun kurak step iklimine sahip. Vadilerin korunaklı tabanlarında kavak, söğüt ve meyve bahçeleri, açık yamaçlarda ise step bitkileri hâkim. Tüf toprak yüzyıllardır bağcılığa elverişli; bölgede üzüm bağları ve kayalara oyulmuş mahzenler hâlâ yaygın.

Bölgenin en tanıdık sakinleri güvercinler. Köylüler yüzyıllar boyunca kayalara güvercinlikler oydu ve güvercin gübresini bağlarda, bahçelerde kullandı. Göreme ile Uçhisar arasındaki Güvercinlik Vadisi adını bu gelenekten alıyor.

Görülecek yerler ve rotalar

Bölgenin en yoğun kaya kilisesi topluluğu Göreme Açık Hava Müzesi’nde. Freskleri iyi korunmuş kiliseler, dönemin dinî yaşamını ve resim sanatını yakından görme fırsatı sunuyor. Hemen yakınındaki Tokalı Kilise de ayrıca ziyaret edilmeye değer. Uçhisar’daki büyük kaya kütlesi bölgenin en geniş manzara noktalarından biri. Derinkuyu ve Kaymaklı yeraltı şehirleri ise Göreme’nin güneyinde, kısa bir araç yolculuğu uzaklığında.

1. Güvercinlik VadisiGöreme ile Uçhisar arasında, güvercinlikler ve peri bacaları arasından geçen yürüyüş.
2. Kızılçukur ve GüllüdereGün batımında kızıllaşan kayalarıyla bilinen, küçük kaya kiliseleri barındıran vadiler.
3. Aşk VadisiUzun ve ince peri bacalarının en belirgin görüldüğü vadilerden biri.
4. Paşabağ ve ÇavuşinÇok başlıklı peri bacaları ve terk edilmiş kaya yerleşimleri.

Sıcak hava balonu uçuşları, uygun hava koşullarında gün doğumunda yapılıyor. Uçuşlar rüzgâra ve görüşe bağlı olduğundan iptal edilebiliyor; programda birkaç sabahlık esneklik bırakmak iyi bir fikir.

Ne zaman, nasıl gidilir?

İlkbahar (nisan–haziran) ve sonbahar (eylül–ekim) yürüyüş için en rahat dönemler. Yaz günleri sıcak ve kalabalık, geceler serin. Kışın karla kaplanan peri bacaları bambaşka bir manzara sunuyor, ancak günler kısa ve soğuk olabiliyor.

Bölgeye en yakın havalimanları Nevşehir Kapadokya ve Kayseri. Buradan Göreme’ye transferle ya da kiralık araçla ulaşılıyor. Türkiye’nin pek çok şehrinden Nevşehir ve Göreme’ye otobüs bağlantısı da var.

Adı resmî kayıtlardan silinmiş olsa da Göreme’nin korunmaya ihtiyacı azalmadı. Binlerce yıl süren doğal bir süreçle biçimlenen ve yüzyıllarca insan eliyle oyulan bu manzara, onu ziyaret eden herkesten biraz daha dikkatli adım atmasını istiyor.