Aras Kuş Cenneti: Bozkırın Ortasında Bir Göç Durağı

Milli Parklar · Doğu Anadolu

Iğdır’ın kurak bozkırında, Aras Nehri boyunca uzanan dar bir söğüt ve sazlık şeridi, yirmi yılda 300’ü aşkın kuş türünün kaydedildiği bir araştırma sahasına dönüştü. Adı sık sık “milli park” diye geçse de Aras Kuş Cenneti bir milli park değil ve geleceği hâlâ belirsiz.

Tuzluca’dan Aras’a doğru inerken manzara uzun süre değişmez: kahverengi, çıplak tepeler, tozlu bir yol, ufukta Ağrı Dağı’nın silueti. Sonra birden yeşil bir çizgi belirir. Nehrin iki yakasında söğütler, sazlıklar, çalılar ve küçük nehir adacıkları, bozkırın ortasında dar bir vaha gibi uzanır. Sabahın ilk saatlerinde bu şeridin içinden yükselen ses, çevredeki sessizlikle öyle keskin bir karşıtlık kurar ki buranın neden “kuş cenneti” diye anıldığını anlamak için dürbüne bile gerek kalmaz.

Iğdır’ın Tuzluca ilçesine bağlı Yukarı Çıyrıklı köyünün kıyısındaki bu vadi, Aras Nehri’nin Türkiye ile Ermenistan arasında sınır çizdiği kesimde yer alıyor. Son yirmi yılda Türkiye’de kuş bilimi açısından en çok konuşulan yerlerden biri hâline geldi. Değerini bir koruma kararına değil, burada yıllardır aralıksız süren bilimsel çalışmalara ve kuşların kendisine borçlu.

Uydu görüntüsünden bir araştırma istasyonuna

Alanın hikâyesi 2005’te bir ekranın başında başladı. Uydu görüntülerinde bozkırın ortasındaki yeşil vadiyi fark eden araştırmacılar, bu şeridin kuşlar için ne anlama geldiğini yerinde görmek istedi. 2006’dan itibaren Yukarı Çıyrıklı’da düzenli çalışmalar başladı. Çalışmaların öncülerinden biri, ekoloji alanındaki çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Çağan Şekercioğlu oldu.

Bugün vadide, KuzeyDoğa Derneği’nin yürüttüğü Aras Kuş Araştırma ve Eğitim Merkezi bulunuyor. Merkez, Iğdır Doğa Koruma ve Milli Parklar Müdürlüğü’nün izinleriyle ve Iğdır, Kafkas ve Koç üniversitelerinin katkısıyla çalışıyor. Yani burası bir park değil; her şeyden önce bir araştırma sahası.

İnternette ve bu sitenin eski sayfalarında alan sık sık “Aras Kuş Cenneti Milli Parkı” olarak anılıyor. Oysa Türkiye’nin milli parklar listesinde böyle bir park yok. Bu yanlışın düzeltilmesi, yalnızca bir isim meselesi değil: Alanın aslında ne kadar korumasız olduğunu da gösteriyor.

Hukuki durum: askıda bir koruma

Kaynaklar alanın statüsü konusunda tam olarak örtüşmüyor. KuzeyDoğa Derneği’nin açıklamalarına dayanan yayınlara göre yaklaşık 20 kilometrekarelik Aras sulak alanının herhangi bir resmî koruma statüsü yok; hatta resmî olarak sulak alan bile sayılmıyor. Aynı kaynaklar, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü’nün alanı Tabiatı Koruma Alanı olmaya layık gördüğünü, ancak bu statünün kesinleşmediğini aktarıyor. Bazı yayınlar ise statünün verildiğini yazıyor.

Kesin olan tek şey, alanın bir milli park olmadığı. Güncel hukuki durumu öğrenmek isteyenler için en sağlıklı adres Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü.

Dar bir vadide dokuz habitat

Bu kadar küçük bir alanın bu kadar çok kuşu barındırmasının iki nedeni var: çeşitlilik ve konum. Nehir kıyısındaki söğüt toplulukları, sazlıklar, çalılıklar, açık çamur düzlükleri, tarlalar ve hemen arkadaki kurak bozkır yan yana duruyor. Araştırmacılar bu dar şeritte dokuz ayrı habitat tipi tanımlıyor.

Vadi aynı zamanda Avrupa ve Sibirya ile Orta Doğu ve Afrika arasında göç eden kuşların yolu üzerinde. İlkbaharda ve sonbaharda dinlenme ve beslenme durağı, yazın üreme alanı, kışın da barınak işlevi görüyor. Türlerin yaklaşık 60’ı kışı burada geçiriyor.

Aras, çok daha küçük bir alanda ve çok daha kısa sürede, Türkiye’nin en bilinen kuş cennetlerinin düzeyine ulaştı.

Rakamların ağırlığını bir karşılaştırma iyi anlatıyor. Çalışmaların ilk yedi yılında Aras’ta 240 tür kaydedilmişti. Türkiye’nin en tanınmış kuş alanlarından Manyas’ta, yani Kuşcenneti Milli Parkı’nda ise yaklaşık 74 yıllık gözlemle 255 tür belgelenmişti. 2022’ye gelindiğinde Aras’taki liste 313 türe ulaştı ve her yıl birkaç yeni türle uzamaya devam ediyor.

Halkalama: bir kuşun pasaportu

Halkalama basit ama güçlü bir yöntem. Ağlarla yakalanan kuşun ayağına üzerinde benzersiz bir numara bulunan hafif bir halka takılıyor, ölçümleri alınıyor ve kuş serbest bırakılıyor. Aynı kuş başka bir ülkede yeniden yakalandığında ya da bulunduğunda, göç yolu, hızı ve yaşam süresi hakkında doğrudan bilgi elde ediliyor.

Aras’ta 2006’dan bu yana 170 binden fazla kuş halkalandı ya da incelendi. Yalnızca 2023 sezonunda 101 türden yaklaşık 5.400 kuş halkalandı; aynı sezon istasyonda ilk kez bir kızkuşu halkalandı. Burada halka takılan kuşlar Güney Afrika, Zambiya, Rusya, Macaristan, Kıbrıs ve İsrail gibi ülkelerde yeniden yakalandı ya da görüldü. İstasyon yöneticisi Kayahan Ağırkaya, bu zenginliğin temel nedeni olarak alanın farklı habitat tiplerini bir arada barındırmasını ve kıtalar arası göç yollarının kesişiminde bulunmasını gösteriyor.

Ziyaret: bir park değil, bir istasyon

Aras Kuş Cenneti düzenlenmiş bir turistik alan değil; giriş kapısı, ziyaretçi merkezi ya da işaretli patikalar beklememek gerekiyor. Ziyaretin kalbi, Yukarı Çıyrıklı’daki araştırma ve eğitim istasyonu. Göç dönemlerinde ağlardan alınan kuşların ölçülüp halkalandıktan sonra serbest bırakılışını izlemek, alanı tanımanın en öğretici yolu. İstasyon gönüllü programları ve eğitim etkinlikleriyle öğrencilere ve doğa meraklılarına açık; ancak burası bir araştırma tesisi olduğu için ziyaretten önce KuzeyDoğa Derneği ile iletişime geçmek gerekiyor.

Nehir boyu, köy çevresindeki tarlalar ve söğütlük kenarları dürbünle gözlem için uygun. Ötücü kuşların çeşitliliği, sazlıklarda saklanan türler ve vadiyi kullanan yırtıcılar başlıca ilgi odakları. Hangi türlerin görüleceği mevsime ve yıla göre büyük farklılık gösterdiği için, gitmeden önce istasyonun paylaştığı güncel gözlemlere bakmak iyi bir fikir.

Ne zaman, nasıl gidilir?

Kuş gözlemi için en verimli dönemler göç mevsimleri: ilkbaharda nisan ve mayıs, sonbaharda eylül ve ekim. Halkalama çalışmaları her yıl ilkbahardan sonbahara kadar sürüyor ve havalar soğuyunca sona eriyor. Yaz ayları üreyen türleri görmek için uygun, ancak Iğdır ovası bu dönemde oldukça sıcak olabiliyor. Gün içinde kuşların en hareketli olduğu saatler sabahın erken saatleri ile akşamüstü.

En yakın havalimanı Iğdır Havalimanı; Kars da alternatif bir giriş noktası olabilir. Tuzluca’dan Yukarı Çıyrıklı’ya ulaşmak için özel araç en pratik seçenek. Konaklama için en yakın seçenekler Tuzluca ve Iğdır merkez.

Belirsiz bir gelecek

Aras vadisinin önündeki en büyük soru, bu yeşil şeridin varlığını sürdürüp sürdüremeyeceği. Nehir yatağından yapılan kum ve çakıl alımı ile gündemdeki Tuzluca Barajı projesi, KuzeyDoğa Derneği’nin ve doğa koruma çevrelerinin en sık dile getirdiği tehditler. Barajın vadinin ekosistemini geri dönüşsüz biçimde değiştirebileceği belirtiliyor.

Akşamüstü köye dönerken bozkır yeniden sessizleşir, söğütlüklerin arkasında Aras yavaşça akmaya devam eder. Buraya gelen bir ziyaretçinin gördüğü şey, bir milli parkın vitrinindeki düzenli doğa değil; hâlâ korunmayı bekleyen, kırılgan ve olağanüstü zengin bir doğa parçası.