Ağrı Dağı: Eriyen Buzul, Eski Efsaneler ve Zirveye Uzun Yol

Milli Parklar · Doğu Anadolu

Türkiye’nin en yüksek dağı, eriyen bir buzulu, tufan efsanesini ve sınır boylarının sessiz ovasını aynı silüette taşıyor. Ağrı Dağı Milli Parkı’nda zirveye çıksanız da çıkmasanız da anlatılacak çok şey var.

Doğubayazıt ovasına girdiğiniz anda Ağrı Dağı ufku kaplar. Yol uzar, kasabalar geçer, ama dağ yerinden kıpırdamıyor gibidir; sabahın ilk saatlerinde beyaz tepesi pembeye döner, öğleye doğru bulutlar belinden sarılır. Ovanın yaklaşık 1.600 metrelik tabanından 5.137 metreye yükselen bu volkan, çevresinde onunla boy ölçüşecek başka bir dağ olmadığı için gerçek boyutundan bile büyük görünür. Türkiye’nin en yüksek noktası olan dağ ve çevresi, 2004’ten bu yana milli park olarak korunuyor.

İki koni, bir geçit

Ağrı Dağı Milli Parkı, 17 Kasım 2004’te Resmî Gazete’de yayımlanan kararla ilan edildi. Yaklaşık 88.014 hektarlık alanıyla Türkiye’nin en geniş milli parklarından biri olan park, Ağrı’nın Doğubayazıt ilçesi ile Iğdır’ın Aralık ve Karakoyunlu ilçelerine yayılıyor.

Parkın omurgasını iki volkanik koni oluşturuyor: 5.137 metrelik Büyük Ağrı ve yaklaşık 3.900 metrelik Küçük Ağrı. İkisinin arasındaki eyer, tarih boyunca kervanların ve göçerlerin kullandığı bir geçit oldu. Dağın yakın tarihindeki en büyük felaket 2 Temmuz 1840’ta yaşandı: Büyük bir deprem ve ardından gelen heyelan, kuzey yamaçtaki Akori (Ahura) köyünü yok etti. Bazı kaynaklar bu olayı volkanik bir hareketlilikle de ilişkilendirir; ancak gerçek bir püskürme olup olmadığı bilim insanları arasında hâlâ tartışmalı.

Küçülen buz takkesi

Ağrı’nın tepesini örten buzul, Türkiye’nin en büyük buzul kütlesi olarak bilinir. Uzaktan bakıldığında değişmez bir kar örtüsü gibi görünse de hızla küçülüyor. Araştırmalara göre 1950’lerin sonunda yaklaşık 10 kilometrekare olan buzul alanı, 1976’da 8 kilometrekareye, 2011’de ise 5,7 kilometrekareye geriledi. Yarım asırda neredeyse yarı yarıya eriyen bu buz, zirveye çıkanların son adımlarını attığı zemin.

Uzaktan değişmez bir kar örtüsü gibi görünen buzul, yarım asırda neredeyse yarı yarıya eridi.

Parrot, Abovyan ve ilk zirve

Zirveye kayıtlara geçen ilk çıkış, 9 Ekim 1829’da Alman doğa bilimci Friedrich Parrot ile Ermeni yazar Haçatur Abovyan’ın öncülük ettiği küçük bir ekip tarafından yapıldı. Ekip, kuzey yamaçta yaklaşık 1.943 metrede bulunan Aziz Hakob Manastırı’nı ana kamp olarak kullanmıştı; manastır da 1840 felaketinde Akori köyüyle birlikte yok oldu. Bugünkü tırmanışların büyük çoğunluğu ise dağın güney yamacından yapılıyor. Kuzey yüzü hem daha dik, hem de erişim açısından çok daha zor.

Tufan, destan ve sembol

Ağrı Dağı, dünyada Nuh Tufanı anlatısıyla en çok özdeşleştirilen dağ. Tekvin’de geminin “Ağrı dağları üzerine” oturduğu yazar; akademisyenlerin çoğu bu ifadenin tek bir zirveyi değil, antik Urartu bölgesini kastettiğini düşünür. Yine de yüzyıllardır süren gelenek, gemiyi bu dağla ilişkilendirir.

Doğubayazıt yakınlarında, Telçeker ile Üzengili köyleri arasında gemi biçimini andıran bir yer şekli de “Nuh’un Gemisi” adıyla ziyaret ediliyor. Bilim insanlarının büyük çoğunluğu bunun doğal bir jeolojik oluşum olduğu görüşünde. Dağ, bölgede yaşayan toplulukların destanlarında, türkülerinde ve anlatılarında da güçlü bir yer tutuyor. Aras’ın öbür yakasından görünen silueti, Ermenistan için de ulusal bir sembol niteliği taşıyor.

Çıplak sanılan yamaçlar

Ağrı Dağı’nın yamaçları sanıldığı kadar çıplak değil. Alçak kesimlerde step bitki örtüsü hâkimken, uygun yerlerde ardıç, huş ve gürgen toplulukları, daha yukarıda ise alpin çayırlar görülüyor. Parkta 21 endemik bitki türü kayıtlı; bunlardan üçü yalnızca Ağrı Dağı’nda yetişiyor. Yabani arpa, buğday ve çavdar gibi kültür bitkilerinin yabani akrabalarının burada bulunması, alanı bilimsel açıdan da değerli kılıyor.

Fauna tarafında yaban keçisi, yaban koyunu, kurt, tilki ve vaşak gibi memelilerin yanı sıra sakallı akbaba, kartallar ve doğanlar dikkat çekiyor. Yüksek kesimlerde ur kekliği yaşıyor. Nesli tehdit altındaki apollo kelebeği ve Süphan kertenkelesi de parkın kayıtlı türleri arasında.

Zirveye giden yol

Tırmanışların büyük çoğunluğu güney rotasını kullanıyor. Teknik açıdan çok zor bir rota sayılmaz; ancak irtifa, rüzgâr ve son bölümdeki buzul, yürüyüşü ciddi bir yüksek dağ deneyimine dönüştürür. Krampon ve kazma gibi buzul ekipmanı, iyi bir aklimatizasyon planı ve deneyimli bir rehber şart.

1. Doğubayazıt’tan başlangıç noktasınaAraçla güney yamaçtaki başlangıç noktasına çıkılır; bu ulaşımı genellikle acenteler organize eder.
2. Birinci yüksek kampYamaç boyunca yürünerek ilk kampa ulaşılır; bu gün vücudun irtifaya alışması için kritik.
3. İkinci yüksek kampDaha yukarıdaki kampa geçilir, çoğu programda bir de aklimatizasyon yürüyüşü yapılır.
4. Gece yarısından sonra zirveÖğleden sonra artan bulut ve fırtına riskinden kaçmak için zirve denemesi karanlıkta başlar; son bölüm buzul üzerinde yürünür.

Ağrı Dağı’na tırmanış izne tabi. İzin prosedürü yıllar içinde güvenlik koşullarına göre birkaç kez değişti; dağ bazı dönemlerde tırmanışa tamamen kapatıldı. Bu yüzden plan yapmadan önce güncel durumu resmî kurumlardan ve bölgede çalışan lisanslı acentelerden öğrenmek gerekiyor.

Zirve dışındaki Ağrı

Hallaç köyüne yaklaşık 3 kilometre uzaklıktaki Buz Mağarası, parkın tırmanış dışındaki ilgi noktalarından biri. Doğubayazıt’taki İshak Paşa Sarayı, dağ manzarasıyla birlikte bölgeye gelenlerin mutlaka uğradığı bir yapı. Korhan yaylası yakınlarındaki derin çukur uzun süre “meteor çukuru” olarak tanıtıldı; son araştırmalar bunun bir obruk olduğunu gösteriyor.

Dağın eteklerindeki yaylalar ve düzlükler doğa yürüyüşü ve fotoğraf için elverişli. Büyük ve Küçük Ağrı’nın aynı karede göründüğü açılar, özellikle gün doğumu ve gün batımında ilgi çekiyor. Parkı tanıtan kaynaklarda yamaç paraşütü ve derelerde olta balıkçılığı da yapılabilecek etkinlikler arasında sayılıyor; bunların da sınır bölgesindeki güvenlik düzenlemelerine tabi olabileceğini unutmamak gerek.

Ne zaman, nasıl gidilir?

Zirve için en uygun pencere, karın çekildiği ve havanın görece istikrarlı olduğu Temmuz ve Ağustos. Haziran ve Eylül’de de tırmanılabilir ama yüksek kamplarda kar ve sert rüzgâr olasılığı artar. Kış tırmanışları yalnızca çok deneyimli ekiplerin işi. Tırmanış yapmayacaklar için Haziran–Eylül arası, dağın eteklerini ve Doğubayazıt çevresini gezmek için rahat bir dönem; dağın bulutsuz göründüğü saatler genellikle sabahlar.

Parka en yakın merkez Doğubayazıt. Ağrı ve Iğdır havalimanları bölgeye en yakın hava bağlantıları; buradan Doğubayazıt’a kara yoluyla geçiliyor. Kasaba, Ağrı ve Iğdır üzerinden gelen karayollarının kesişiminde, İran sınırındaki Gürbulak kapısına yakın bir konumda.

Ağrı Dağı’nı yalnızca bir zirve hedefi olarak görmek, onu eksik tanımak olur. Buzulu eriyen, efsanelere konu olan ve eteklerinde binlerce yıldır insanların yaşadığı bu dağ, zirveye hiç çıkmasanız da Doğubayazıt ovasından bakıldığında yeterince şey anlatır. Akşam olup güneş batıya çekildiğinde, beyaz tepe bir süre daha ışıkta kalır; ova çoktan kararmışken bile.