Sarıkamış: Sarıçamların Altında Bir Kışın Hafızası

Milli Parklar · Doğu Anadolu

Kars ile Erzurum arasındaki Sarıkamış-Allahuekber Dağları Milli Parkı, Türkiye’nin en yüksekte yetişen saf sarıçam ormanlarını ve 1914–1915 kışının ağır hatırasını aynı manzarada saklıyor.

Sarıkamış’ta kış erken gelir, geç gider. Kasabayı çevreleyen sarıçam ormanları karla örtüldüğünde ağaç gövdelerinin turuncu kabuğu beyaz zeminde neredeyse ışık saçar. Soğuk, havayı öyle berraklaştırır ki uzaktaki sırtlar elinizi uzatsanız dokunabileceğiniz kadar yakın görünür. Bu ormanların ardında yükselen Allahuekber Dağları ise Türk tarihinin en ağır kış trajedilerinden birinin, 1914–1915 kışındaki Sarıkamış Harekâtı’nın sahnesidir.

Sarıkamış-Allahuekber Dağları Milli Parkı, bu iki mirası birlikte koruyor: bir yanda Türkiye’nin en yüksekte yetişen saf sarıçam ormanları, öte yanda harekâtın izlerini taşıyan şehitlikler ve anıtlar. Burası, doğanın ve hafızanın aynı yamaçta iç içe geçtiği ender yerlerden biri.

Bir kış harekâtının hafızası

Birinci Dünya Savaşı’nın ilk kışında, Aralık 1914’te Osmanlı 3. Ordusu, Enver Paşa’nın planladığı bir kuşatma harekâtıyla Sarıkamış’taki Rus kuvvetlerini arkadan çevirmeye girişti. Plan, birliklerin Allahuekber Dağları gibi yüksek ve karla kaplı arazileri hızla aşmasına dayanıyordu. Ağır kış koşulları, yetersiz kışlık donanım ve iaşe, ardından yayılan salgın hastalıklar harekâtı büyük bir felakete çevirdi.

Ocak 1915’e kadar süren çarpışmalarda ve yürüyüşlerde on binlerce Osmanlı askeri hayatını kaybetti. Kayıpların önemli bir kısmı çatışmadan değil, soğuktan ve hastalıktan kaynaklandı. Kesin sayılar kaynaktan kaynağa değişse de Sarıkamış, toplumsal hafızada “donarak şehit olan askerler”le anılıyor.

Harekât alanının bir bölümü bugün park sınırları içinde. Alan, hem bu tarihî mirası hem de kendine özgü orman ekosistemini korumak amacıyla 19 Ekim 2004’te milli park ilan edildi. Park, Kars’ın Sarıkamış ve Selim ilçeleri ile Erzurum’un Şenkaya ilçesi topraklarına yayılıyor.

Yazın bile serin olan bu sırtlarda durunca, aynı dağların aralıkta, tipi altında ve çoğu yetersiz giyimli birliklerce aşılmaya çalışıldığını düşünmek ağır gelir.

Bu hikâyeyi arazide okumak, kitaplardan öğrenmekten çok farklı. Rüzgârın hiç dinmediği açık yamaçlarda, ağustosta bile insanın ceketine sarıldığı sırtlarda durduğunuzda, yaşananların boyutu kâğıt üzerindeki rakamlardan çok daha somut hâle gelir.

Yüksek, soğuk ve karlı

Allahuekber Dağları, Kars platosunun batısında, Erzurum ile Kars arasında uzanan yüksek bir sıradağ. En yüksek tepeleri 3.000 metreyi aşıyor. Park alanı, 2.000 metrenin üzerindeki ormanlık yamaçlardan geniş alpin çayırlara kadar tırmanan bir arazi. Doğu Anadolu’nun sert karasal iklimi burada bütün ağırlığıyla hissediliyor: kışlar uzun, çok soğuk ve karlı; yazlar kısa ve serin. Yüksek kesimlerde kar örtüsü aylarca yerinden kalkmıyor.

Sarıçamlar ve kardaki izler

Parkın en önemli doğal değeri sarıçam ormanları. Sarıçam burada Türkiye’deki en yüksek yayılışına ulaşıyor ve 2.000–2.200 metrenin üzerinde saf meşcereler oluşturuyor. Ormanın içinde yer yer ardıç ve titrek kavağa rastlanıyor. Orman sınırının üzerinde ise yazın çiçeklerle dolan alpin çayırlar başlıyor. Bu çayırlar hem yaban hayatı hem de bölgenin geleneksel hayvancılığı için hayati. Yaz aylarında yaylalara çıkan sürüler, park manzarasının ayrılmaz bir parçası.

Parkta kurt, boz ayı, vaşak, yaban domuzu, tilki, porsuk, tavşan ve sincap gibi memeliler yaşıyor. Kuşlar arasında kartallar, keklikler, yaban güvercinleri ve saksağanlar sayılabilir. Akarsularda alabalık ve sazan bulunuyor, çeşitli sürüngen türleri de kaydedilmiş. Geniş ve kesintisiz orman örtüsü, büyük memeliler için bölgedeki önemli yaşam alanlarından ve geçiş koridorlarından biri. Karlı aylarda ormanda yürürken hayvanların kendisini görmeseniz bile karın üzerindeki izler, bu sessiz ormanın aslında ne kadar kalabalık olduğunu ele verir.

Şehitlikler, yayla patikaları ve kayak

Park ve çevresinde, Sarıkamış Harekâtı’nda hayatını kaybeden askerler anısına kurulmuş çok sayıda şehitlik ve anıt bulunuyor. Bunlar arasında Allahuekber Tepe Şehitliği, Dikenli Tepe Tabya Şehitliği, Çakırbaba Şehitliği, Ağababa Şehitliği, Soğanlı Şehitliği ve Meçhul Asker Şehitliği sayılabilir. Bir kısmına yüksek ve ulaşımı mevsime bağlı yollardan gidiliyor. Her yıl ocak ayında, harekâtın yıl dönümünde anma törenleri ve anma yürüyüşleri düzenleniyor.

Yazın sarıçam ormanları içindeki orman yolları ve yayla patikaları yürüyüş, kamp ve günübirlik piknik için uygun. Parka Başköy, Kaynak Yaylası, Çakırbaba ve Çatak yönlerinden giriliyor. Yüksek kesimlere çıkan rotalar hem şehitliklere hem de Allahuekber sırtlarının geniş manzaralarına ulaşıyor. Uzun rotalarda harita, navigasyon ve yeterli donanım şart.

1. Sarıkamış’tan orman yollarınaİlçe merkezinden sarıçam ormanlarının içine uzanan yollar; kışın kar ayakkabısıyla, yazın yürüyerek.
2. Yayla girişleriBaşköy, Kaynak Yaylası, Çakırbaba ya da Çatak yönünden parka giriş.
3. ŞehitliklerAllahuekber Tepe, Dikenli Tepe Tabya ve Çakırbaba şehitlikleri; yollar mevsime bağlı.
4. Allahuekber sırtlarıOrman sınırının üzerinde alpin çayırlar ve Kars platosuna açılan manzaralar.

Sarıkamış aynı zamanda Türkiye’nin bilinen kış sporları merkezlerinden biri. İlçe merkezine yakın Cıbıltepe Kayak Merkezi, sarıçamların arasından geçen pistleriyle tanınıyor ve parkın hemen yanı başında yer alıyor. Kayak ve snowboard dışında, karla kaplı orman yollarında kar ayakkabısıyla yürümek de kışın parkı tanımanın sakin bir yolu. Konaklama tesisleri kayak merkezi çevresinde ve Sarıkamış’ta toplanmış.

Fotoğrafçılar için kış, özellikle açık ve soğuk sabahlarda, karla yüklenmiş sarıçamların alçak güneşle aydınlandığı anlarda cömert davranıyor. Yazın ise alpin çayırlarla koyu yeşil orman arasındaki kontrast öne çıkıyor. Soğukta pillerin hızla boşaldığını unutmayın; yedek pili vücut ısısıyla sıcak tutmak işe yarıyor.

Ne zaman, nasıl gidilir?

Yürüyüş, kamp ve şehitlik ziyaretleri için en uygun dönem haziran–eylül. Bu aylarda yüksek yollar açılıyor, alpin çayırlar çiçeğe duruyor. Aralıktan mart sonuna kadar süren kış ise kayak ve kar manzarası için ideal, ancak sıcaklıklar çok düşüyor ve yüksek kesimlere ulaşım zorlaşıyor. Anma etkinliklerine katılmak isteyenler için ocak ayı ayrı bir anlam taşıyor; bu dönemde ağır kış koşullarına göre hazırlanmak gerekiyor.

Park, Sarıkamış ilçe merkezinin hemen yakınında. Sarıkamış’a Kars’tan karayoluyla yaklaşık bir saatte, Erzurum’dan birkaç saatlik yolculukla ulaşılıyor. En yakın havalimanları Kars ve Erzurum’da. Ankara–Kars hattındaki trenler Sarıkamış’tan geçtiği için demiryolu da bir seçenek; özellikle kışın bu yolculuk manzarasıyla ayrıca ilgi görüyor. İlçe merkezinden park içindeki noktalara ve şehitliklere gitmek için özel araç ya da yerel bir tur gerekiyor.

Sarıkamış’ta sarıçamlar her kış yeniden karla yüklenir, her ocak ayında insanlar yeniden aynı sırtlara yürür. Park, bir yandan Doğu Anadolu’nun en güzel ormanlarından birini, öte yandan bir ulusun en acı kışlarından birini unutulmaktan koruyor. Buraya gelen ziyaretçi, kayak pistinden ya da yayla patikasından dönerken, genellikle ikisini birlikte yanında götürür.