Kocatepe’den Dumlupınar’a: Bir Arazinin Hafızası

Milli Parklar · Batı Anadolu

Kocatepe’nin rüzgârlı sırtından Dumlupınar’ın tepelerine uzanan Başkomutan Tarihi Milli Parkı, bir doğa alanından çok açık havada okunan bir tarih kitabı. Büyük Taarruz’un haritadaki okları burada gerçek bir araziye dönüşüyor.

Afyonkarahisar’ın güneybatısındaki Kocatepe’de sabah rüzgârı serttir. Tepenin kayalık sırtında durup batıya bakınca iki şey hemen anlaşılır: ovanın ne kadar açık olduğu ve karşıdaki tepelerin, yani bir zamanlar düşman mevzilerinin, ne kadar yakın durduğu. 26 Ağustos 1922 sabahı Büyük Taarruz buradan izlendi. Dört gün sonra, Dumlupınar yakınlarındaki tepelerde Başkomutanlık Meydan Muharebesi kazanıldı.

Başkomutan Tarihi Milli Parkı, bu savaş alanlarını ve üzerlerindeki anıt ve şehitlikleri korumak için kuruldu. Kurtuluş Savaşı’nın son büyük harekâtını yerinde anlamak isteyenler için Türkiye’nin en önemli duraklarından biri. Burada korunan şey bir orman ya da bir göl değil; bir arazinin hafızası.

Bir yıllık bekleyiş, beş günlük taarruz

1921 sonbaharındaki Sakarya Meydan Muharebesi’nin ardından cephede neredeyse bir yıl süren bir bekleyiş başladı. Yunan ordusu Afyonkarahisar ile Eskişehir arasında uzun bir savunma hattına yerleşmişti. Türk ordusu bu sürede yeniden örgütlendi, eksiklerini tamamladı ve 1922 yazında taarruz hazırlıklarını büyük bir gizlilik içinde sürdürdü; birliklerin önemli bir kısmının cepheye gece yürüyüşleriyle kaydırıldığı bilinir. Taarruz, hattın güney ucuna, Afyonkarahisar’ın güneybatısındaki tahkimli tepelere yöneltildi.

Mustafa Kemal Paşa, 26 Ağustos sabahı harekâtın başlangıcını Kocatepe’den takip etti. Birkaç gün içinde cephe yarıldı. 30 Ağustos’ta Dumlupınar çevresinde yapılan ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi adıyla anılan çarpışmayla Yunan ordusunun ana gövdesi çember içine alındı. Ardından kuvvetlerin batıya, Ege kıyılarına yönelmesi emredildi; takip harekâtı 9 Eylül 1922’de İzmir’e girilmesiyle sonuçlandı. Bugün Zafer Bayramı olarak kutlanan 30 Ağustos, Dumlupınar’daki muharebenin tarihidir.

Alan, savaş sahalarını ve buradaki anıtları gelecek kuşaklara aktarmak amacıyla 8 Kasım 1981’de milli park ilan edildi. Park iki ana kesimden oluşur: Afyonkarahisar sınırlarındaki Kocatepe kesimi ile Kütahya’nın Dumlupınar ilçesi çevresinde yoğunlaşan, Uşak’ın Banaz tarafına da uzanan Dumlupınar kesimi. Parkın adındaki “Başkomutan”, doğrudan bu muharebeye ve onu yöneten başkomutana bir göndermedir.

Arazinin kendisi bir belge

Park, İç Anadolu ile Ege arasındaki geçiş kuşağında, yüksek platolar ve kayalık tepeler arasında yer alır. Kışları soğuk ve karlı, yazları sıcak ve kurak geçer. Tepelerin çoğu çıplak ya da seyrek bitkili; vadilerde ve ağaçlandırma sahalarında yer yer çam ve meşe toplulukları görülür. İlkbaharda bozkır çiçekleriyle kaplanan yamaçlar, yazın sararıp sertleşir. Açık arazide yırtıcı kuşlara, tarla kenarlarında bozkır kuşlarına rastlamak sürpriz olmaz. Yine de parkın asıl koruma amacı yaban hayatı değil, tarihî alanın bütünlüğüdür.

Burayı doğa parklarından ayıran şey, arazinin kendisinin bir belge olması. Tepelerin konumu, aralarındaki açık düzlükler ve sırtlardan görülen mesafeler, taarruzun neden bu hatta yapıldığını anlamaya yardım eder. Kocatepe’nin zirvesinden ovaya bakarken, savaş haritalarındaki okların gerçekte nasıl bir arazide ilerlediği görülebilir. Gitmeden önce Büyük Taarruz’un gün gün akışını gösteren basit bir harita edinmek, tepeleri zihinde birbirine bağlamayı çok kolaylaştırır.

Burada korunan şey bir orman ya da bir göl değil; bir arazinin hafızası.

Kocatepe: taarruzun izlendiği sırt

Kocatepe’nin tepesindeki anıt ve Başkomutan Mustafa Kemal heykeli, parkın en çok ziyaret edilen noktası. Aynı kesimde Büyük Taarruz Şehitliği, Yüzbaşı Agah Efendi Şehitliği ve Albay Reşat Çiğiltepe Şehitliği bulunur.

Reşat Bey, 57. Tümen’in komutanı olarak 26 Ağustos’ta Çiğiltepe’nin alınmasıyla görevlendirilmişti. Tepenin söz verdiği saatte düşmediğini düşünerek canına kıydığı, oysa kısa süre sonra mevzinin ele geçirildiği anlatılır. Tepe bugün onun adını taşıyor. Kocatepe’ye çıkan yol ve anıt çevresi düzenlenmiş olduğundan, bu kesim uzun yürüyüş gerektirmeden ailece gezilebilir.

Dumlupınar: zaferin tepeleri

Dumlupınar tarafında Zafertepe Anıtı, Şehit Sancaktar Mehmetçik Anıtı, Dumlupınar Anıtı ve Şehitliği, Şekip Efendi Şehitliği ve Üç Tepeler (Büyük Aslanlı) Şehitliği yer alır. Dumlupınar Müzesi ile Atatürk Evi, muharebenin seyrini ve dönemin koşullarını anlatan eşya ve belgelerle ziyareti tamamlar. Park içinde piknik ve dinlenme için düzenlenmiş günübirlik alanlar da var.

Şehitliklerdeki kitabeleri okumak için acele etmemek gerekir. Birliklerin adları ve düşülen tarihler, harekâtın ne kadar kısa sürede ve ne büyük bir bedelle kazanıldığını somut biçimde gösterir.

Önerilen gezi planı

1. Yarım günKocatepe anıtı ve çevresindeki şehitlikler.
2. Tam günSabah Kocatepe, öğleden sonra Dumlupınar kesimi. Günü müze ve Zafertepe ile bitirmek, taarruzun kronolojisini takip etmeyi kolaylaştırır.
3. İki günİlk gün Kocatepe ve Afyonkarahisar kenti, ikinci gün Dumlupınar kesiminin anıt ve şehitlikleri. Bu tempo, müzelere ve kitabelere ayrılacak zamanı da rahatlatır.
4. Ek durakAfyonkarahisar kentindeki müzeler ve tarihî kent dokusu aynı geziye eklenebilir.

Ne zaman gidilir?

İlkbahar ve sonbahar, hem hava hem de kalabalık açısından en rahat dönemler. Temmuz ve ağustosta öğle saatlerinde tepeler oldukça sıcak ve gölgesizdir; ziyareti sabaha ya da akşamüstüne kaydırmak iyi bir fikir. 26–30 Ağustos arasında resmî törenler ve anma yürüyüşleri düzenlenir. Bu günlerde atmosfer etkileyicidir, ancak yollar ve otoparklar çok kalabalıklaşır ve bazı alanlara erişim geçici olarak kısıtlanabilir. Kış aylarında kar ve buzlanma tepelere çıkışı zorlaştırabilir. Fotoğraf için sabahın alçak ışığı, Kocatepe’den ovaya uzanan manzarayı en iyi gösteren saattir.

Nasıl gidilir?

Kocatepe kesimi Afyonkarahisar kent merkezinin güneybatısındadır ve özel araçla kısa sürede ulaşılır. Dumlupınar kesimi ise Afyonkarahisar ile Uşak arasındaki karayolu güzergâhına yakındır. Afyonkarahisar; Ankara, İzmir, Antalya ve İstanbul yönlerinden karayolu ve demiryoluyla bağlantılı bir kavşak kent olduğundan parka ulaşmak kolaydır. İki kesim ve anıtlar arasında dolaşmak içinse özel araç ya da düzenlenmiş bir tur en pratik seçenek. Okul ve kurum grupları için gezi planlanıyorsa, anma haftası dışındaki dönemler hem ulaşım hem de alanı sakin gezme açısından daha elverişlidir.

Başkomutan Tarihi Milli Parkı’ndan dönerken akılda kalan çoğu zaman bir anıtın biçimi değil, mesafeler olur: Kocatepe’den görünen tepelerin yakınlığı, Dumlupınar’a uzanan yolun uzunluğu, birkaç gün içinde kat edilen ve bir savaşın sonucunu belirleyen o arazi. Kitaplarda birkaç satıra sığan bir harekât, bu tepelerin arasında dolaşınca insan ölçeğine iner.