Uzayda geçirilen uzun süreler kemik yoğunluğunu azaltıyor, kasları zayıflatıyor, görme ve bağışıklık sistemini etkiliyor. Peki yerçekiminin ortadan kalkması, hücrelerimizin en derinindeki genetik malzemeye de dokunuyor mu? New York Üniversitesi’nden (NYU) bir araştırma ekibi bu soruya laboratuvar ortamında yanıt aradı ve şaşırtıcı bir sonuçla karşılaştı: İnsan genomu, en azından bir gün boyunca, simüle edilmiş mikro yerçekimine beklenmedik ölçüde dirençli. Çalışma, bilim insanlarının yerçekimini adeta bir ilaç gibi, dozu ayarlanabilen bir etken olarak ele almaya başladığı yeni bir araştırma alanının parçası.
Yerçekimini “kandıran” bir makine
Dünya’da mikro yerçekimini birebir yaratmak mümkün değil; ancak hücreleri sürekli farklı yönlere çevirerek yerçekiminin net etkisini ortadan kaldırmak mümkün. NYU ekibi tam da bunu yapan özel bir rastgele konumlandırma makinesi tasarladı. Cihaz, insan hücrelerinin Dünya’nın yerçekimine göre yönelimini durmaksızın değiştirerek hücrelerin “aşağı” yönünü hiç sabitleyememesini sağlıyor.
Çalışmanın asıl yeniliği ise burada saklı. Dönen hücre kültürlerinde sıvı akıntıları oluşur ve bu akıntılar hücreler üzerinde mekanik bir kuvvet uygular. Geçmişte yapılan pek çok deneyde, gözlemlenen değişikliklerin yerçekimi yokluğundan mı yoksa bu sıvı hareketinden mi kaynaklandığı net biçimde ayrılamıyordu. NYU ekibi, makinenin hareketini yöneten ve bu akıntıları en aza indiren algoritmalar geliştirdi. Böylece simüle mikro yerçekiminin etkisiyle mekanik akışın etkisini birbirinden ayırt edebildiler.
24 saatin sonunda genom yerinde duruyor
Deney sonuçları oldukça net. Simüle mikro yerçekiminde 24 saat geçiren hücrelerde genomun üç boyutlu organizasyonu bozulmadı, genetik malzemenin hücre çekirdeği içindeki hareketi değişmedi ve saptanabilir bir DNA hasarı oluşmadı. Genetik malzemeyi hücrenin geri kalanından ayıran zar olan çekirdek zarfı da olduğu gibi kaldı.
Yine de bazı değişiklikler gözlendi. Hücre çekirdeğinin hacmi arttı; ribozom üretiminde görev alan çekirdekçik (nükleolus) ise daha pürüzsüz bir yapıya büründü. Bu değişikliklerin ne anlama geldiği henüz tam olarak bilinmiyor.
Belki de çalışmanın en öğretici bulgusu kontrol grubundan geldi. Güçlü sıvı akıntılarına maruz bırakılan hücreler uzadı ve DNA hasarı sergiledi. Bu sonuç, geçmişte “mikro yerçekimi DNA’ya zarar veriyor” şeklinde yorumlanan bazı deneylerin aslında sıvı akışının etkisini ölçmüş olabileceğine işaret ediyor.
Bir günlük deney, aylık yolculukları açıklamaz
Araştırmacılar bulguların sınırlarının farkında. Çalışmanın kıdemli yazarı, NYU fizik bölümünden doçent Alexandra Zidovska, daha uzun süreli maruziyetlerde ve uzayda meydana gelen DNA hasarı nedeniyle bu tür değişikliklerin ortaya çıkabileceğini vurguluyor. Gerçek bir uzay uçuşunda hücreler yalnızca yerçekimsizlikle değil, deneyde yeniden üretilmeyen kozmik radyasyon ve başka koşullarla da karşılaşıyor. Dolayısıyla Mars’a aylar sürecek bir yolculuğun genom üzerindeki etkisini bu deneyden yola çıkarak kestirmek mümkün değil.
Yerçekimi bir ilaç gibi “dozlanabilir” mi?
Bu çalışma, giderek büyüyen bir araştırma alanındaki adımlardan yalnızca biri. Bilim insanları yerçekimini artık bir ilaç gibi ele alıyor: Şiddetini, süresini ve sıklığını değiştirerek hangi “dozun” astronotları sağlıklı tutacağını, aynı uyaranın Dünya’daki hastaların rehabilitasyonunda işe yarayıp yaramayacağını araştırıyorlar.
- Gravity Dose çalışmaları: NASA tarafından finanse edilen bu araştırmalar, Texas A&M Üniversitesi’nin yeni insan santrifüjünde Ay ve Mars yerçekimine verilen tepkileri inceleyecek.
- BRACE ve BRAVE: Avrupa’daki bu yatak istirahati çalışmaları, santrifüjle üretilen yapay yerçekimini egzersizle birleştiriyor. Uzun süreli yatak istirahati, uzayın vücut üzerindeki etkilerini taklit etmek için sık kullanılan bir yöntem.
- GRACER1: Bu klinik deney, yapay yerçekimi ile egzersizin inme ve multipl skleroz gibi hastalıkları olan kişilerde rehabilitasyon aracı olarak kullanılıp kullanılamayacağını araştırıyor.
Yatak istirahati ve santrifüj çalışmaları birbirini tamamlıyor: İlki yerçekiminin eksikliğini, ikincisi ise kontrollü biçimde geri verilmesini taklit ediyor. Bu yaklaşımın cazibesi çift yönlü. Bir yandan Ay’da ya da Mars’ta yaşayacak astronotların vücutlarını korumanın yolları aranıyor; öte yandan yatağa bağımlı hastalar ya da nörolojik hasar geçirmiş kişiler için yeni tedavi biçimleri gündeme geliyor.
Bundan sonra ne olacak?
NYU deneyi, terapötik bir yerçekimi dozu belirlemiyor. Ancak geliştirdiği yöntem, hangi hücresel değişikliklerin gerçekten yerçekimi değişiminden kaynaklandığını ayırt etmek için güvenilir bir araç sunuyor. Aynı teknikle daha uzun süreli deneyler yapıldığında, genomun kısa vadeli direncinin Dünya’dan uzun süre uzak kalındığında ne zaman çözülmeye başladığı da anlaşılabilir. Bu bilgi, insanlığın Mars yolculuğu hazırlıklarında kritik bir yer tutacak. Çalışma, 23 Eylül’de Science Advances dergisinde yayımlandı.


























