
Yörüngedeki uydu sayısı her yıl katlanarak artıyor; şimdi de yüz binlerce uzay tabanlı veri merkezi ve gece gökyüzünü aydınlatacak dev aynalar gündemde. Bu gidişatın yıldızları gökyüzünden silebileceğinden endişe eden gökbilimciler, çareyi hukukta arıyor. Kâr amacı gütmeyen Outer Space Institute’un öncülük ettiği bir girişim, Birleşmiş Milletler’in Uluslararası Adalet Divanı’ndan (UAD) danışma görüşü istemesini sağlamayı hedefliyor. Amaç, uydu fırlatan devletlerin Dünya yakın uzayını yörünge kalabalığından, gece gökyüzünü de aşırı ışık kirliliğinden koruma konusundaki hukuki sorumluluklarını netleştirmek.
Starlink’ten uzay veri merkezlerine
Kampanya ilk olarak 2023’te, SpaceX’in Starlink’i gibi internet sağlayan dev uydu takımyıldızlarının etkilerine karşı tasarlandı. Ancak son 12 ayda konu bambaşka bir boyut kazandı. SpaceX, Google ve Starcloud gibi teknoloji ve havacılık devleri, yüz binlerce uydudan oluşan uzay tabanlı veri merkezi ağları kurmayı planladıklarını duyurdu. Yapay zekâ altyapısını yörüngeye taşıma fikri, uydu sayısını milyonlar mertebesine çıkarabilecek bir hedef anlamına geliyor.
Bir başka gelişme ise gökbilimcileri daha da tedirgin ediyor. ABD Federal İletişim Komisyonu (FCC), temmuz ayında Kaliforniya merkezli Reflect Orbital şirketine Eärendil-1 adlı deneme uydusu için lisans verdi. Bu yıl içinde fırlatılması planlanan uydu, aslında bir uzay aynası; gün batımından sonra güneş ışığını Dünya’daki güneş enerjisi santrallerine yansıtmayı amaçlıyor. Şirketin nihai hedefi ise on binlerce aynadan oluşan bir filo. Eleştirmenlere göre böyle bir filo gece gökyüzünü öylesine aydınlatabilir ki dünyanın dört bir yanındaki gözlemevlerinde astronomik gözlem yapmak olanaksız hâle gelebilir.
BM komitesinde tıkanan süreç
British Columbia Üniversitesi’nden gökbilimci ve Outer Space Institute eş direktörü Aaron Boley’e göre girişimin doğrudan tetikleyicisi, BM Uzayın Barışçıl Amaçlarla Kullanımı Komitesi’nde (COPUOS) yaşanan başarısızlık oldu. Işık kirliliğini izleyecek bir uzman grubu kurma önerisi, komitede oy birliği sağlanamadığı için hayata geçirilemedi. Öneri Şili, İspanya, Slovakya, Bulgaristan, Dominik Cumhuriyeti, Peru ve Güney Afrika tarafından destekleniyordu.
Boley durumu şöyle özetliyor: “COPUOS’tan bir şey geçirmek çok ama çok zor olabiliyor, çünkü komite konsensüsle çalışıyor. Konsensüs sağlamak son derece güç ve bu yüzden pek çok girişim yarı yolda kalıyor.” Uzayda uluslararası iş birliğinin kurallarını müzakere eden komitede oy birliği şartı, çatışan ulusal çıkarların sık sık süreci kilitlemesine yol açıyor.
Neden Uluslararası Adalet Divanı?
Boley’e göre UAD yolu hem daha pürüzsüz hem de daha hızlı. Tek bir ülke, BM Genel Kurulu’na Divan’dan danışma görüşü istenmesi için karar tasarısı sunabilir. Oylamaya katılan devletlerin basit çoğunluğu yeterli olduğunda talep Divan’a iletiliyor. “Oy kullanan devletlerin yüzde 50’si artı bir yeterli,” diyor Boley. “Dolayısıyla tek bir devletin bunu engellemesi çok zor. Bir devlet siyasi nedenlerle oy veremeyeceğini düşünse bile süreci durduramaz.”
Divan ardından sunulan kanıtları inceleyip uluslararası bir antlaşmanın ya da belirsiz bir hukuk kuralının nasıl yorumlanması gerektiğine dair görüşünü açıklıyor. Ancak önemli bir ayrıntı var: Bu görüşler bağlayıcı değil.
Bağlayıcı olmayan ama ağırlığı büyük görüşler
Uluslararası hukuk uzmanı ve NASA’nın eski hukuk danışmanı Robin J. Frank, bu sınırlamayı kabul ediyor ama görüşlerin yine de değerli olduğunu düşünüyor. Frank’e göre UAD’nin bir yaptırım mekanizması bulunmadığından görüşler daha çok diplomatik bir araç; ancak konuya dikkat çekiyor, benzer düşünen ülkelere iş birliği fırsatı sunuyor ve belirli bir ahlaki otorite taşıyor. Frank, bir devletin kendi çıkarına en çok uluslararası standartlara uymakla hizmet ettiğini vurguluyor.
Vanuatu örneği umut veriyor
Boley’nin işaret ettiği en güçlü emsal, küçük bir Güney Pasifik ada ülkesi olan Vanuatu’nun 2023’te başlattığı iklim girişimi. Vanuatu, devletlerin iklim değişikliğiyle mücadele yükümlülükleri hakkında Divan’dan görüş alınması için geniş uluslararası destek topladı. Temmuz 2025’te açıklanan danışma görüşü, devletlerin savunmasız ülkelere ve gelecek nesillere iklim kaynaklı zarar verilmesini önlemek için harekete geçmesi gerektiğini, aksi hâlde hukuki sonuçlarla karşılaşacaklarını net biçimde ortaya koydu. BM Genel Kurulu da Mayıs 2026’da bu görüşe dayanan bir karar kabul etti.
Görüşün etkisi ulusal mahkemelere kadar uzandı. Çevre örgütleri, Fransız petrol devi TotalEnergies’in petrol ve gaz üretimine bağlı iklim risklerini açıklamaya zorlanması için Paris’te dava açtı; Vanuatu görüşüne dayanan bu talep haziran ayında mahkemece kabul edildi. Boley, “Hukuken bağlayıcı olmasa da UAD’nin danışma görüşü olağanüstü bir otorite taşıyor. Örneğin bunu kullanarak fiilen bir uyuşmazlık davası açılabilir,” diyor.
Frank de aynı görüşte. ABD’deki karanlık gökyüzü savunucularının, uydu takımyıldızlarının çevresel etkilerini göz ardı ettiği gerekçesiyle FCC’ye dava açmak istemesi durumunda UAD görüşünün elini güçlendireceğini belirtiyor: “UAD danışma görüşünü ulusal yargı süreçlerinde kullanmanın ciddi bir ağırlığı var. Yerel mahkemeleri bu görüşe uymaya ikna edebilir; önemli bir etkisi olabilir.” Frank’e göre Vanuatu kararı, Divan’ın çevre meselelerini ciddiye aldığını da gösteriyor ve bu gökbilimciler için bir umut ışığı.
1967 Uzay Antlaşması ve “gereken özen”
Bilim insanları Divan’dan, uluslararası uzay hukukunun omurgasını oluşturan 1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması’nın bazı hükümlerini netleştirmesini isteyecek. Antlaşmanın 9. maddesi “gereken özen” ilkesini düzenliyor: Devletler uzayı özgürce keşfedebilir, ancak bunu diğer devletlerin faaliyet ve çıkarlarına saygı göstererek yapmak zorunda. Boley, beklentiyi şöyle sınırlandırıyor: “UAD, ABD’ye kaç uydu fırlatabileceğini ya da fırlatamayacağını söylemeyecek. Ama uzun vadede ABD’nin uydu lisanslamaya genel yaklaşımını değiştirebilir.”
Bundan sonra ne olacak?
Gökbilimciler yıllardır uydu operatörleri ve hükümet kurumlarıyla diyalog kurmaya çalışıyor; Boley’e göre bu çabalar şimdiye dek istenen sonucu vermedi. Girişimin bir sonraki adımı, BM Genel Kurulu’na karar tasarısı sunacak bir ülke bulmak. Bu arada Reflect Orbital’ın deneme aynası fırlatılmaya, uzay veri merkezi projeleri de şekillenmeye devam edecek. Divan’dan çıkacak olası bir görüş bu planları durdurmayacak; ancak devletlerin lisans verirken gece gökyüzünü hesaba katmasını hukuki bir beklentiye dönüştürebilir.

























