Ormanlardan Hangi Ürünler Elde Edilir?

Türkiye’de yayılış gösteren ve Fagaceae familyasının bir cinsi olan meşelerin yaklaşık 30 türünün meyveleri, ayrım yapılmaksızın palamut olarak adlandırılır. Bununla birlikte ekonomik önemi olan palamutların elde edildiği türler Q. cerris L. (Türk meşesi), Quercus ithaburensis Decne subsp. macrolepis (Kotschy.) Hedge and Yalt (palamut meşesi) ve Q. robur (saplı meşe)’dur.

Halk arasında censiyan ya da küşad olarak bilinen bu bitki, ülkemizde Gentiana türleri içinde en yaygın olanı olmasına karşın uzun yıllardır yapılan hatalı ve aşırı toplama nedeniyle tükenme tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Pinaceae familyasının ülkemizde en geniş coğrafi yayılışa sahip iki iğne yapraklı türünden biri olan fıstık çamları; düzgün gövdeli, geniş şemsiye biçiminde tepeli ve kalın kabuklu ağaçlardır.

Malvaceae familyasının bir türü olan hatmi, çok yıllık otsu bir bitkidir. Ülkemizde doğal olarak İstanbul, Samsun, Diyarbakır, Hakkâri, Muş, Van, Erzincan ve Muğla dolaylarında yetişir; tıbbi amaçla kullanılan kıllı hatmi ise Güney Anadolu’da yayılış gösterir. Yaprağı, çiçeği ve gövdesi hemen hemen aynı etkiye sahip olan bu bitki, özellikle infüzyon hâlinde çeşitli göğüs yumuşatıcılarının ve öksürük şuruplarının bileşiminde yer alır.

Ormanlık alanlarda maki formasyonu içinde yer alan bitkilerdir. Yöresel olarak çöğre, çitlembik, sakız ağacı, yabani fıstık gibi adlarla da anılır. Ülkemizde Ege Bölgesi’nde İzmir’den başlayıp Akdeniz’de Antalya’ya kadar uzanan hat üzerinde, Kuzey Anadolu’da Kızılırmak ve Yeşilırmak vadilerinde, ayrıca Güneydoğu Anadolu’nun alçak kesimlerinde yetişir.

Halk arasında idris olarak bilinen ve Rosaceae familyasının bir türü olan mahlep, 8-10 m, ender olarak 12 m’ye kadar boylanabilen küçük bir ağaç veya ağaççık görünümündedir. Ülkemizde Ankara, Diyarbakır, Muğla, Kütahya, İstanbul, Kars ve Gümüşhane civarında doğal yayılış gösterir. Mahlep tohumlarından elde edilen yağ, önemli kimyasal özellikleri nedeniyle özellikle boya ve ilaç sanayisinde geniş kullanım alanı bulmaktadır.

Meyan kökü, Fabaceae familyasından Glycyrrhiza glabra L. türünün toprak altındaki kurutulmuş kök ve rizomlarıdır. Hafif tatlımsı bir lezzete sahip olan bu kök ve rizomlar Orta Çağ’dan beri bilinmektedir. Ülkemizde beş türü yetişmekte, ancak bunlardan yalnızca birinin tıbbi değeri bulunmaktadır.

Çok yıllık ve yaklaşık 1 m’ye kadar boylanabilen bir bitkidir. Lamiaceae familyasının bir cinsi olan lavantaların dünyada yaklaşık 26 türü bulunur. Dünyada yaygın olarak görülen L. angustifolia ve L. stoechas L. türleri, ülkemizde doğal olarak Akdeniz ve Ege bölgeleri ile İstanbul civarında yayılış gösterir.

Orchis, Ophrys, Serapias, Platanthera, Dactylorhiza vb. cinslere ait türlerin yumrularına verilen genel addır. Türkiye’de çoğunlukla Batı, Güneybatı, Güney ve Kuzey Anadolu’da olmakla birlikte Anadolu’nun birçok yerinde yetişir. Bileşiminde nişasta, şekerler, müsilaj ve azotlu maddeler bulunur. Özellikle çocuklarda ishal kesici, kuvvet verici ve besin olarak kullanılır. Bağırsak nezlesinde, soğuk algınlığında ve öksürüğe karşı halk arasında çok kullanılır.

Anacardiaceae familyasının bir cinsi olan sumakların yeryüzünde 150 kadar türü bulunur. Bu türlerden yalnızca ikisi, R. coriaria L. (derici sumağı) ve Cotinus coggygria Scop. (boyacı sumağı), ülkemizde yetişen ve ekonomik değeri olan türlerdir. Bu iki tür özellikle Adana, Antalya, Aydın, Muğla, İzmir, Bingöl, Diyarbakır, Çanakkale, Gümüşhane, Ankara, Kütahya ve Trabzon yörelerinde doğal olarak yetişir.

Fabaceae familyasının bir cinsi olan Astragaluslar, bir veya çok yıllık, genellikle odunsu yapıdaki bitkilerdir. Kitre zamkı veren yaklaşık on iki Astragalus türü vardır ve bu türler Türkiye, İran, Kafkasya ve Afganistan’ın dağlık bölgelerinde yetişir. Ülkemizde kitre zamkı veren Astragalus türleri genellikle Doğu ve İç Anadolu steplerinde, 1300-3500 m yükseltiler arasında bulunur. Kitre, eczacılıkta yalnızca süspansiyon, tablet, pastil vb. yapımında kullanılır. Ayrıca kâğıt endüstrisinde yapıştırıcı olarak, tekstil endüstrisinde de apreleme ve kumaşa parlaklık vermede yararlanılır.

Kuzey Yarım Küre’nin ılıman ve subtropikal bölgelerinde yayılış gösteren 30 kadar türü vardır. Bunların en önemlilerinden olan ve ülkemizde de doğal olarak yetişen 3 tür T. rubra DC., T. platyphyllos Scop. ve T. tomentosa Moench’tir. Ülkemizde özellikle Kuzeydoğu ve Kuzey Anadolu’da yetiştiği gibi Batı Anadolu’da Kuşadası, Marmara Bölgesi’nde Kaz Dağları ve Güney Anadolu’da Antalya dolaylarında da yayılış gösterir. Bitkinin kabukları (ip, hasır vb. yapımında), odunu (kurşun kalem, çizim tahtası, odun kömürü yapımında) ve çiçekleri (tıbbi amaçlı ve kozmetikte) kullanılır. Ayrıca ıhlamur kabuğunda bulunan maddeler yapıştırıcı özelliğe sahiptir ve safra kesesi ile karaciğer hastalıklarına karşı hazırlanan preparatların bileşimine girer.