Ana Sayfa Bilim Bilim insanları özel jetle iki uydunun atmosferde yanışını izledi

Bilim insanları özel jetle iki uydunun atmosferde yanışını izledi

Uzay İstasyonu'ndan görülen, Dünya ufkunun üzerinde atmosfere girerken yanan ESA ATV-3 aracının parlak izi
ESA'nın ATV-3 aracının atmosferde yanışı, 2012. Görsel: NASA

Ağustos sonu ve Eylül başında, Güney Pasifik’in üzerinde alışılmadık bir kovalamaca yaşandı. Küçük bir iş jetine sığışmış sekiz bilim insanı, karartılmış kabinin pencerelerinden gökyüzüne kilitlenmiş 30 kamera ve spektrometreyle, Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) çeyrek asırlık iki uydusunun atmosfere girip ateş topuna dönüşmesini bekledi. Amaç bir gösteri izlemek değil, uydu çağının en az anlaşılan sorularından birine yanıt aramaktı: Yörüngeden dönen bir uydu yanarken atmosfere tam olarak ne bırakıyor?

Cluster’ın son dansı

Söz konusu uydular, ESA’nın 2000 yılında fırlattığı dörtlü Cluster takımyıldızının son iki üyesi Samba ve Tango‘ydu. Rumba ve Salsa adlı kardeşleriyle birlikte bu dört araç, 25 yıl boyunca Dünya’nın manyetik alanının Güneş rüzgârıyla nasıl etkileştiğini inceledi. Görev 2024’te resmen sona erdiğinde ESA, uyduları kendi hallerine bırakmak yerine “hedefli yeniden giriş” adı verilen kontrollü bir yöntemle atmosfere sokmaya karar verdi. Böylece hem araçların güvenli biçimde okyanus üzerinde yok olması sağlandı hem de bilim insanlarına parçalanma sürecini yakından gözlemleme fırsatı doğdu.

Samba 31 Ağustos’ta, Tango ise bir gün sonra, 1 Eylül’de Türkiye saatiyle gece 00.30’da (21.30 UTC) atmosfere girdi. Her iki olay da Polinezya’daki Tonga takımadalarının birkaç yüz kilometre açığında, Güney Pasifik üzerinde gerçekleşti. ESA’nın uçuş kontrol ekibi, araçlarla son ana kadar bağlantıyı korudu; Tango’nun sinyali, atmosfere girişten yaklaşık 15 dakika önce Kourou yer istasyonu üzerinden son kez alındı. Kontrolörlerin sağladığı hassas yörünge hesapları sayesinde jet, tam doğru zamanda tam doğru noktada olabildi.

Neden bir jete ihtiyaç var?

Uçaktan gözlem yapmanın iki büyük avantajı var. Birincisi, yerden görüşü kapatabilecek bulutların üzerine çıkmak. İkincisi, ölçümleri bozan yoğun alt atmosfer tabakasını aşmak. Uydular üst atmosfere saatte yaklaşık 36.000 kilometre hızla çarparken jet, olay yerine yaklaşık 120 kilometre mesafeye kadar yaklaştı.

Ekipte yer alan Slovak şirketi Astros Solutions’ın CEO’su Jiří Šilha, gözlem sürecini şöyle anlatıyor: “Uyduyu yaklaşık 90 kilometre yükseklikteyken gözlemlemeye başlıyoruz; 65-70 kilometre civarında görünmez oluyor. Patlamadan sonraki otuz-kırk saniye boyunca tüm o parçaların atmosferde aşınmasıyla oluşan ilginç bir yapı izleniyor. Sonra hepsi ya yanıp tükeniyor ya da yavaşlıyor.”

Gündüz saatlerinde gerçekleşen yeniden girişler, uçaktan çıplak gözle bile görülebiliyordu ve onlarca saniye süren gösterişli ateş toplarına dönüştü. Šilha’ya göre bu, doğal bir göktaşından belirgin biçimde farklı: “Bolidler ve meteorlar yalnızca birkaç saniye ya da daha kısa sürer. Uydular ise daha yavaştır; atmosfere daha sığ bir açıyla girerler ve atmosfer onları daha da yavaşlatır.” Šilha, uçağın nesneye doğru uçtuğu ilk anlarda ışığın kompakt tek bir kaynak gibi göründüğünü, sonra ani bir patlamayla uydunun dağıldığını aktarıyor. Kameralar, daha önce hiç bu ayrıntıda görülmemiş onlarca parçayı kaydetti.

Tango için pilot bile bilime katkı sundu: Tam doğru anda uçağı yatırarak yanan uydunun ekibin görüş alanında birkaç saniye daha kalmasını sağladı. ROSIE adlı havadan gözlem ekibi, her iki yeniden girişi de uçaktaki 30 aletin 29’uyla, ortalama 50 saniye boyunca izlemeyi başardı.

Asıl mesele: Alüminyum oksit

Bu kampanyanın arkasındaki kaygı, yörüngedeki uydu sayısının patlama noktasına gelmesi. SpaceX, Amazon ve Blue Origin gibi şirketler önümüzdeki on yılda on binlerce uydu fırlatmayı planlıyor; SpaceX tek başına 100.000 Starlink V3 uydusu hedefliyor. Bu araçların hepsi bir gün atmosfere geri dönecek. Ancak yanan uyduların atmosfer kimyasına etkisi hakkında çok az şey biliniyor. Hangi uyduların tamamen yandığı, kaç parçanın yere ulaşarak can ve mal güvenliğini tehdit edebileceği de hâlâ belirsiz.

Ekip, uydular yanarken açığa çıkan titanyum, sodyum ve potasyum dâhil yedi kimyasal bileşiğin spektral izini yakalamaya çalıştı. Özel ilgi alanı ise uydu gövdelerinin büyük bölümünü oluşturan alüminyumdu. Alüminyum atmosferde doğal olarak bulunmuyor ve yanma sırasında büyük olasılıkla alüminyum okside dönüşüyor. Bilim insanlarını endişelendiren nokta şu: Stratosferde artan alüminyum oksit yoğunluğu, ozon tabakasının incelmesini tetikleyebilir.

Šilha bu bilinmezi şöyle özetliyor: “Alüminyumu farklı yüksekliklerde, özel filtrelerle ölçmeye çalıştık; bu filtreler alüminyumun atmosferle ne zaman etkileştiğini söyleyebilir. Alüminyum oksit büyük olasılıkla o anda oluşuyor ve bu daha önce hiç gözlemlenmemiş bir şey. Nasıl ve ne miktarda oluştuğunu tam olarak bilmiyoruz.”

Bundan sonra ne olacak?

Araştırmacılar şimdi topladıkları verileri saniye saniye çözümleyerek parçalanma ve yanma sürecinin her aşamasında hangi kimyasal tepkimelerin gerçekleştiğini belirlemeye çalışacak. Sonuçlar, atmosfer fizikçileri ve kimyacılarının modellerini gerçek gözlemlerle sınamasına olanak tanıyacak. Šilha’nın deyişiyle, “Veriler, modellerin gerçeklikle örtüşüp örtüşmediğini doğrulamamıza yardımcı olacak.”

Bu, ekibin ilk denemesi değildi. Aynı grup, dörtlünün ilk üyesi Salsa’nın Eylül 2024’teki yeniden girişini de takip etmişti; o kampanyadan çıkarılan dersler sayesinde Samba ve Tango’ya daha fazla yaklaşılıp çok daha isabetli veri toplandı. ESA’ya göre dört hedefli yeniden girişten sonra bu yöntem, artık görev sonu imhası için kanıtlanmış ve güvenli bir standart haline geldi. Ortaya çıkan benzersiz veri seti, gelecekte hem daha güvenli hem de atmosfere daha az zarar veren uyduların tasarlanmasına yol gösterecek. Cluster, 26 yıllık bilimsel yolculuğunu, bittikten sonra bile bilime katkı sunarak tamamladı.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz

Bu site istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanır. Yorum verilerinizin nasıl işlendiğini öğrenin.